Lễ hội Nàng Hai, xã Tiên Thành (Quảng Hòa) được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội Nàng Hai được tổ chức từ ngày 30 tháng Giêng đến ngày 22/3 âm lịch vào các năm chẵn. Trong đó, ngày 22/3 âm lịch là ngày chính hội với lễ tiễn Nàng Hai về trời. Lễ hội là loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp các hình thức múa, hát, nhạc trong không gian văn hóa của bản làng, phục vụ cho nghi lễ cầu phúc, cầu mùa. Lễ hội Nàng Hai xã Tiên Thành được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tháng 6/2017.
Lễ hội Nàng Hai vừa mang tính tâm linh vừa mang tính khoa học lịch sử, gắn liền với quá trình phát triển của các triều đại phong kiến Việt Nam (nhà Lê, nhà Mạc). Cho đến nay, trong dân gian vẫn lưu truyền câu chuyện tình cảm động giữa Tướng quân Đinh Văn Tả và nàng công chúa Tiên Dao nhà Mạc - người liên quan đến tục lệ hát xướng trong lễ hội Nàng Hai ở Tiên Thành.
Theo tín ngưỡng dân gian của người Tày, trên cung trăng có Mẹ Trăng và 12 nàng tiên chăm lo bảo vệ mùa màng cho dân chúng. Lễ hội Nàng Hai được tổ chức với ý nghĩa tượng trưng cho hành trình lên trời đón Mẹ Trăng và các nàng tiên xuống vui hội trần gian, thăm thú ruộng đồng, nhà cửa và giúp đỡ công việc làm ăn. Cuộc sống của tộc người Tày trước đây chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi tự cung tự cấp, sản xuất nông nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên. Công cụ sản xuất thô sơ, lại phải đối mặt rất nhiều khó khăn do thiên tai, sâu bọ, dịch bệnh… Vì vậy, người nông dân chất phác luôn mong cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, và họ đã gửi ước nguyện đó tới một lực lượng siêu nhiên để đem lại may mắn, sung túc cho nhân gian. Lễ hội Nàng Hai bắt nguồn từ đời sống sinh hoạt hằng ngày của người dân lao động. Hình thức thể hiện trong lễ hội là những câu ca, điệu múa dân gian do chính người dân thực hiện với cả lòng thành tâm cầu nguyện. Không chỉ có ý nghĩa cầu mùa, lễ hội còn phản ánh tục thờ mẹ trong tín ngưỡng của người Tày.
Là người cao tuổi tham gia đoàn lễ Nàng Hai suốt nhiều năm, ông Ban Minh Biệt, xóm Hợp Thành, xã Tiên Thành (Quảng Hòa) cho biết: Lễ hội Nàng Hai kéo dài gần 2 tháng, bắt đầu từ ngày Tết Đắp nọi (30 tháng Giêng âm lịch) đến ngày 22/3 âm lịch với 3 nghi lễ chính: lễ mời Nàng Hai, nghi thức hàng đêm và mở hội Nàng Hai. Dân bản chọn 2 cô gái xinh đẹp, chưa chồng, có giọng hát hay, biết ứng đối thông minh linh hoạt để nhập vai Nàng Hai, 1 người mặc áo vàng (Nàng Gường), 1 người mặc áo đỏ (Nàng Sở). Sau khi được lựa chọn, các cô gái được ưu tiên không phải làm việc đồng áng mà chỉ chuyên chú tập múa hát dưới sự chỉ dẫn của Mẻ Cốc. Bà dẫn (Mẻ Cốc) là người thạo việc, uy tín, cuộc sống gia đình hạnh phúc, giỏi hát lượn để xướng họa dẫn đường. Các mụ nàng, mụ nọi, thường là 18 - 30 người, là các thanh nữ mặc áo chàm, trên đầu buộc dải lụa màu đỏ hoặc vàng. Chọn hai thiếu niên đóng vai Khủ Tiến, có nhiệm vụ mở đường cho đoàn Nàng Trăng dâng lễ lên trời.
Dân bản dựng nhà Nàng Hai ở nơi cao ráo, sạch sẽ, đầu bản hoặc giữa bản, hướng về phía mặt trời mọc, bên trong có kê một tấm phản và trải chiếu hoa. Trước nhà có ống hương bằng tre cắm hình chim én gấp từ giấy màu. Lễ vật gồm có: bánh quánh (bánh bột gạo nếp trộn đường phên nặn hình kén tằm); bỏng rang bằng thóc nếp (tượng trưng cho hạt giống đã nảy mầm); hoa rừng (cáo quang, cáo quýt, bjooc rồm, bjooc mạ, hoa chuối rừng); bát nước lá bưởi dùng để rửa sạch oan khuất, tẩy uế.
Ngày Tết đắp nọi là ngày chính thức khai mạc Lễ hội Nàng Hai với thủ tục mời Nàng Hai xuống trần gian. Nghi lễ được tổ chức tại nhà Nàng Hai theo trình tự: soi hương (thắp hương đi trước); tống thiếp (báo tên người nhập hồn Nàng Hai, tên địa điểm làm lễ hội và trình báo công việc); biên lệ (trình báo lễ vật); xỉnh Hai (gọi hồn Nàng Hai); hay pác, khay hênh (mở miệng, gọi lời, báo rằng đã đến giờ Nàng Hai lên tiếng); cằm tạ (Nàng Hai hát lời cảm tạ); lễ gieo hạt (hai nàng sẽ hát những lời tốt lành để cầu vụ mùa sau đó cầm bồ hạt giống vãi ra xung quanh).
Những ngày giữa hội là thời gian thực hiện nghi lễ hát cầu mùa. Bắt buộc phải đủ 12 đêm, nghi lễ mỗi đêm được tiến hành trong khoảng 2 - 3 giờ. Nàng Gường, Sở cầm quạt che ngang mặt, vừa xoay vừa hát theo lời Mẻ Cốc. Nội dung khúc hát thể hiện hành trình Nàng Hai dẫn đoàn người trần gian lên Mường trời cầu mùa, miêu tả các chặng đường, các cửa Mẹ Trăng phải qua để cầu xin cho công việc nhà nông.
Ngày hội chính và cũng là ngày kết thúc lễ hội, lễ tiễn Nàng Hai được chuẩn bị công phu, tổ chức long trọng. Xung quanh sân hội cắm cọc, trên lợp vải hoa quây thành hình chữ U gọi là trại mẻ mành. Thầy Tào làm phép, cắm thẻ 4 góc sân ngăn không cho tà ma xâm phạm. Bên cạnh mâm lễ vật, hoa dâng Nàng Hai và thần thổ địa là những chiếc thuyền đẽo bằng gỗ, thuyền hoa chuối; 2 cành trúc dài trên ngọn buộc khăn tay, treo túi vải màu đựng trầu gọi là cỗ tiến.
Kết thúc khúc hát, điệu múa chia tay nàng Trăng, Mẻ Cốc cầm ngọn mía dẫn đoàn người đi vòng quanh nhà Nàng Hai 3 vòng, Nàng Gường, Sở cầm bồ hạt giống, cây giống tung ra bốn phương. Cả đoàn vừa đi vừa hát và dùng tay xô mạnh những cây cột cho nhà đổ, sau đó rời sân hội đi ra bờ suối làm lễ thả thuyền tiễn Nàng Hai rời trần gian. Nàng Gường, Nàng Sở xé từng dẻ quạt trên tay vứt ra đằng sau, mọi người tranh nhau đón lấy lộc nàng ban. Lễ tiễn Nàng Hai là cuộc chia tay quyến luyến qua lời đối đáp dặn dò giữa Nàng Hai và các mụ nàng, mụ nọi, kết thúc bằng lễ thả thuyền, thả hoa. Cuối cùng, tất cả mọi người cùng hát, vật quạt thật mạnh để hú gọi hồn Mẻ Cốc, hối thúc hồn Nàng Hai xuất khỏi Gường, Sở. Thầy Tào làm phép thu lại hồn vía cho các nàng. Nghi lễ thả thuyền tiễn Nàng Hai về trời thể hiện khát vọng và niềm tin của người dân về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống thanh bình.
Lễ hội Nàng Hai phản ánh cuộc sống hiện thực, thế giới quan và nhân sinh quan của đồng bào dân tộc Tày. Lễ hội mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, có tác dụng gắn kết cộng đồng, cổ vũ, động viên bà con bước vào một vụ mùa sản xuất mới. Ngoài nghi lễ xuất nhập hồn và diễn xướng múa tập thể, Lễ hội Nàng Hai gây ấn tượng mạnh bởi các loại hình văn hóa độc đáo như trang phục truyền thống, nghệ thuật trang trí, đẽo thuyền gỗ, làm đồ thủ công, nghệ thuật ẩm thực thể hiện trong mâm lễ… Đến với Lễ hội Nàng Hai xã Tiên Thành (Quảng Hòa), người ta không chỉ được thưởng thức nghệ thuật, tìm hiểu văn hóa tâm linh, mà còn có dịp hội ngộ với tất cả sự cởi mở, chân tình, tấm lòng mến khách của đồng bào nơi bản làng xa xôi.
