I. Mục đích, yêu cầu của thao tác lập luận bác bỏ
1. Khái niệm
Bác bỏ là dùng lí lẽ và chứng cứ để gạt bỏ những quan điểm, ý kiến sai lệch, thiếu chính xác..., từ đó nêu ý kiến đúng của mình để thuyết phục người nghe (người đọc).
2. Mục đích
Mục đích của bác bỏ là tranh luận để bác bỏ những quan điểm, ý kiến không đúng; bày tỏ và bênh vực những quan điểm, ý kiến đúng đắn.
3. Yêu cầu
Cần nắm chắc những sai lầm của người khác.
Đưa ra các lí lẽ và dẫn chứng thuyết phục.
Thái độ thẳng thắn cẩn trọng, có chừng mực phù hợp với hoàn cảnh và đối tượng tranh luận.
II. Cách bác bỏ
1. Đọc các đoạn trích và trả lời câu hỏi
Câu a
Luận điểm bị bác bỏ: “Nguyễn Du là một con bệnh thần kinh”
Cách bác bỏ:
- Câu văn bác bỏ: “Không thế đâu”
- Chỉ ra những dẫn chứng thiếu cơ sở: Dựa vào tác phẩm Mạn hứng, U cư và một số bài thơ tả nỗi sợ hãi, sầu muộn, thấy ma quỷ mà cho rằng Nguyễn Du mắc bệnh thần kinh, bài Văn tế thập loại chúng sinh cho rằng Nguyễn Du bị ảo giác.
- Lấy dẫn chứng liên hệ so sánh với Paxcan (mắc bệnh mà tư tưởng sáng suốt) và các thi sĩ Anh Cát Lợi, Na Uy, Đan Mạch (cũng có những tưởng tượng kì dị) để bác bỏ.
- Dẫn tác phẩm Truyện Kiều để phủ nhận ý kiến sai lầm trên.
Cách diễn đạt: phối hợp câu tường thuật, cảm thán, câu nghi vấn.
Thái độ: thẳng thắn.
Câu b
Luận cứ bị bác bỏ: “Tiếng nước mình nghèo nàn.”
Cách bác bỏ:
- Câu văn bác bỏ: “Lời trách cứ này không có cơ sở nào cả.”
- Đưa ra nguyên nhân: “Phải quy lỗi cho sự nghèo nàn của ngôn ngữ hay sự bất tài của con người?” để bác bỏ.
- Phân tích bằng lí lẽ (Họ chỉ biết những từ ngữ thông dụng và còn nghèo những từ An Nam hơn bất cứ người phụ nữ và nông dân An Nam nào.) và dẫn chứng (ngôn ngữ của Nguyễn Du, dịch những tác phẩm của Trung Quốc).
Cách diễn đạt: đặt nhiều câu hỏi để tăng tính thuyết phục.
Thái độ: phê phán trực tiếp.
Câu c
Lập luận bị bác bỏ: “Tôi hút, tôi bị bệnh, mặc tôi!”
Cách bác bỏ:
- Câu văn bác bỏ: “Nhưng hút thuốc thì người gần anh cũng hít phải luồng khói độc.”
- Phân tích tác hại: Đầu độc, gây bệnh cho những người xung quanh; làm nhiễm độc, suy yếu thai nhi; nêu gương xấu cho trẻ.
- So sánh tác hại của rượu và hút thuốc lá: Rượu chỉ ảnh hưởng bản thân- hút thuốc ảnh hưởng đến cả những người xung quanh.
Cách diễn đạt: Phối hợp câu khẳng định và câu cảm thán.
Thái độ: khách quan, nghiêm khắc.
2. Cách bác bỏ
Có thể bác bỏ một luận điểm, luận cứ hoặc cách lập luận bằng cách nêu tác hại, chỉ ra nguyên nhân hoặc phân tích những khía cạnh sai lệch thiếu chính xác,...của luận điểm, luận cứ, lập luận ấy.
Khi bác bỏ cần có thái độ khách quan, đúng mực.
Diễn đạt rành mạch, sáng sủa, uyển chuyển; phối hợp các loại câu như: câu tường thuật, câu cảm thán, câu hỏi tu từ…
Giáo viên biên soạn: Nguyễn Minh Thư
Đơn vị: Trường TH-THCS-THPT Lê Thánh Tông - Nguyễn Khuyến
