Việt Nam là một mắt xích, một điểm nóng trong chiến lược chống cộng toàn cầu của đế quốc Mỹ ở Đông Nam Á. Tiến hành chiến tranh xâm lược Việt Nam, Mỹ không chỉ nhằm áp đặt ách thống trị chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, mà còn nhằm ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản, đàn áp phong trào giải phóng dân tộc. Mỹ đã ủng hộ chính quyền Ngô Đình Diệm trong việc củng cố quyền lực, lập một nhà nước chống cộng ở miền Nam Việt Nam(2), âm mưu chia cắt lâu dài Việt Nam. Tháng 9/1954, Mỹ lập ra khối quân sự Đông Nam Á (SEATO), đặt miền Nam Việt Nam trong sự bảo hộ của khối này.
Nghiêm chỉnh chấp hành Hiệp định Giơnevơ (ký kết ngày 21/7/1954), Chính phủ và nhân dân Việt Nam đã nỗ lực đấu tranh nhằm đạt mục tiêu hòa bình, thống nhất đất nước. Song, Mỹ và chính quyền Việt Nam cộng hòa, ngay từ đầu đã ngăn cản, không thi hành các điều khoản của Hiệp định, sử dụng mọi thủ đoạn, biện pháp chống lại sự nghiệp hòa bình thống nhất đất nước của nhân dân Việt Nam.
Vấn đề đặt ra cho Trung ương Đảng, Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa là phải đề ra được chủ trương, phương pháp, bước đi cho cách mạng miền Nam như thế nào để giành thắng lợi mà ít tổn thất nhất, lại phù hợp với tình hình trong nước và quốc tế. Đây là vấn đề cực kỳ khó khăn và phức tạp, bởi trong giai đoạn này, giữa phe xã hội chủ nghĩa và phe đế quốc chủ nghĩa xuất hiện xu thế hòa hoãn, các nước lớn trong phe xã hội chủ nghĩa không muốn Đảng Lao động Việt Nam phát động đấu tranh vũ trang ở miền Nam. Liên Xô, Trung Quốc chung quan điểm duy trì hiện trạng Việt Nam chia cắt hai miền với chế độ chính trị khác nhau, thuyết phục Việt Nam chấp nhận tạm thời sự chia cắt đất nước.
Trong bối cảnh tình hình trong nước và quốc tế diễn biến phức tạp, Đảng nhận thức rõ phải có một đường lối cách mạng ở miền Nam cho phù hợp, mà then chốt là phải chuyển chiến lược đấu tranh. Việc xác định đường lối thống nhất đất nước là một quá trình lâu dài, khó khăn. Tháng 1/1959, Ban Chấp hành Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị lần 15 (mở rộng) hoạch định hai nhiệm vụ chiến lược cách mạng phải đồng thời tiến hành ở hai miền Nam, Bắc, nhằm giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc, thống nhất đất nước. Đảng tìm ra giải pháp đưa cách mạng miền Nam tiến lên theo con đường đúng đắn, có lợi nhất. Nghị quyết Trung ương 15 đưa đến cuộc Đồng khởi vĩ đại, đánh dấu bước ngoặt lớn của cách mạng miền Nam. Trong không khí sục sôi cách mạng, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập đáp ứng yêu cầu lịch sử và nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân. Dự báo đúng xu hướng phát triển của chiến tranh, chủ động, phân tích đánh giá đúng so sánh lực lượng địch, ta khi đế quốc Mỹ đưa hàng chục vạn quân vào miền Nam, Đảng kiên định quyết tâm đánh Mỹ, quán triệt và kiên định tư tưởng chiến lược tiến công. Với cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, Đảng đã chỉ đạo đánh vào đầu não điều hành chiến tranh của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, buộc Mỹ phải chấp nhận đàm phán với Việt Nam dân chủ cộng hòa, chấm dứt ném bom không điều kiện, mở đầu thời kỳ xuống thang chiến tranh, đánh dấu sự thất bại của chiến lược “Chiến tranh cục bộ”. Cuộc kháng chiến của nhân dân ta đã giành được thắng lợi có ý nghĩa chiến lược về quân sự, chính trị, ngoại giao.
Trước thất bại của chiến lược “Chiến tranh cục bộ”, đế quốc Mỹ đề ra và thực hiện chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”, tiếp tục chiến tranh xâm lược. Chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” gắn liền với âm mưu chống lại cuộc đấu tranh cách mạng của các dân tộc khác trên thế giới, duy trì vai trò sen đầm quốc tế của đế quốc Mỹ. Cùng với sức mạnh quân sự, chính quyền Nixon sử dụng thủ đoạn chính trị, ngoại giao xảo quyệt, đánh vào hậu phương quốc tế của Việt Nam, mở rộng chiến tranh sang Lào và Campuchia, thủ tiêu nền độc lập, trung lập, hòa bình của Vương quốc Campuchia; tiến công vào các vùng giải phóng Lào; chia rẽ Liên Xô và Trung Quốc, gây sức ép và hạn chế sự giúp đỡ của hai quốc gia này đối với cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam.
Về phía cách mạng miền Nam, đi đôi với phát động cao trào quần chúng nổi dậy, giành và mở rộng quyền làm chủ, Trung ương Cục miền Nam đã tiến hành cuộc vận động chính trị sâu rộng trong quần chúng để thành lập chính quyền cách mạng các cấp. Từ quá trình đấu tranh lâu dài, nhất là từ phong trào Đồng khởi 1959-1960, cùng với vai trò của Mặt trận Dân tộc giải phóng, đến giữa năm 1969, đại bộ phận số xã, tỉnh và nhiều thành phố, thị xã đều đã có chính quyền cách mạng, nhiều nơi các Ủy ban nhân dân cách mạng bước đầu thực hiện nhiệm vụ củng cố và phát huy vai trò của chính quyền, làm tốt công tác lãnh đạo mọi mặt sản xuất và chiến đấu.
Trước những chuyển biến lớn của tình hình trong nước và quốc tế, yêu cầu thành lập một chính quyền cách mạng ở Trung ương với hình thức là một chính phủ được đặt ra bức thiết, nhằm hoàn chỉnh hệ thống chính quyền cách mạng đã được xây dựng trên phần lớn đất đai ở miền Nam, đáp ứng yêu cầu của cuộc kháng chiến là đẩy mạnh thế tiến công toàn diện trên tất cả các mặt trận chính trị, quân sự và ngoại giao. Đặc biệt, cuộc đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị Pari đòi hỏi có một chính phủ đại diện cho nhân dân miền Nam nhằm nâng cao hơn nữa vị trí, địa vị pháp lý của chính quyền cách mạng tại Hội nghị và trên trường quốc tế.
Nhằm làm thất bại chiến lược chiến tranh mới của đế quốc Mỹ, đưa sự nghiệp kháng chiến đến thắng lợi, Bộ Chính trị Trung ương Đảng Lao động Việt Nam chỉ rõ nhiệm vụ của quân và dân Việt Nam: “đánh cho Mỹ phải rút quân, đánh cho ngụy phải suy sụp và ta giành được thắng lợi quyết định, tạo điều kiện cơ bản để thực hiện một miền Nam độc lập, dân chủ, hòa bình, trung lập, tiến tới thống nhất nước nhà”.
Bộ Chính trị chủ trương mở rộng và củng cố vị trí chính trị của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam. Ngày 24/1/1969, Bộ Chính trị gửi Điện số 32 kèm theo Bản dự thảo lời kêu gọi của Ban vận động hiệp thương tới đồng chí Phạm Hùng, Bí thư Trung ương Cục miền Nam, chủ trương mở hội nghị Hiệp thương giữa Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam với Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam nhằm “thống nhất nhận định, chủ trương và phương hướng đấu tranh cho việc lập một nội các hòa bình ở Sài Gòn”.
Thực hiện chủ trương của Đảng, từ yêu cầu của cách mạng và nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân miền Nam, Trung ương Cục miền Nam xúc tiến việc thành lập Chính phủ cách mạng lâm thời. Từ ngày 6 đến ngày 8/6/1969, Đại hội đại biểu quốc dân miền Nam được tổ chức. Đại hội thông qua bản Nghị quyết cơ bản thành lập chế độ Cộng hòa miền Nam Việt Nam và Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Chính phủ có nhiệm vụ đoàn kết nhân dân miền Nam chiến đấu đánh thắng đế quốc Mỹ, lật đổ chính quyền tay sai, đưa miền Nam Việt Nam phát triển theo con đường độc lập, hòa bình, dân chủ trung lập, phồn vinh, tiến tới thống nhất đất nước.
Việc thành lập Chính phủ là một cuộc vận động trung lập, mở rộng hàng ngũ của mặt trận cách mạng, đòn tiến công chính trị mạnh mẽ phối hợp với mũi tiến công quân sự và giải pháp 10 điểm về ngoại giao của Mặt trận dân tộc giải phóng, nâng cao uy tín cách mạng miền Nam trên thế giới. Đây là một chính quyền nhà nước hợp pháp của nhân dân miền Nam, một thắng lợi trong quá trình hoàn chỉnh hệ thống chính quyền cách mạng, đáp ứng yêu cầu cấp thiết về đấu tranh ngoại giao với địch và tiến tới thực hiện các quyền dân sinh dân chủ cho nhân dân miền Nam.
Chính phủ cách mạng lâm thời có vị trí quan trọng trong quan hệ quốc tế, đánh dấu một sự phát triển mới, đó là sự xuất hiện của hai hệ thống chính quyền ở miền Nam, đấu tranh toàn diện giữa ta và địch về các mặt chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, văn hóa. Trung ương Cục miền Nam khẳng định “Đặc điểm lớn nhất của việc xây dựng chính quyền cách mạng ở miền Nam hiện nay là do những điều kiện đặc biệt về đối nội và đối ngoại, ta phải xây dựng một hệ thống chính quyền cách mạng hoàn chỉnh từ trung ương xuống địa phương trong phạm vi một nửa nước. Việc Đại hội Quốc dân miền Nam Việt Nam đặt ra chế độ Cộng hòa miền Nam Việt Nam và thành lập Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam có nghĩa là xác nhận Cộng hòa miền Nam Việt Nam không phải là một nước mà là một chính thể...”.
